Verdieping
Kennisbank
Nieuw hier? Begin met dit korte essay: (2 min)
Essays
4 essaysKorte stukken van Lieke over morele vragen op de werkvloer. Elk essay is in een paar minuten gelezen.
-
Koersen op je ethisch of moreel kompas?
Het verschil tussen een moreel en een ethisch kompas, en waarom dat ertoe doet.
Essay · 2 min lezen
Steeds vaker komen we de termen 'moreel' of 'ethisch' kompas tegen, gebruikt door bestuurders, managers en professionals uit het bedrijfsleven, de overheid en het openbaar bestuur. Ook heeft de kompasmetafoor een weg gevonden naar de academische literatuur, waarbij het wordt gebruikt in discussies over de morele ontwikkeling van studenten en de curricula van hoger onderwijsinstellingen. Maar wat betekenen deze metaforen nu eigenlijk? Is een moreel kompas hetzelfde als een ethisch kompas of verschillen deze metaforen wezenlijk van elkaar? Je zou kunnen zeggen dat beide kompassen 2 dimensies hebben. De zgn. deontische dimensie van het kompas richt zich op wat we zouden moeten of juist niet zouden moeten doen. Het beantwoordt vragen over morele verplichtingen, regels en wat is toegestaan of verboden. Aan de andere kant omvat de aretische dimensie het soort leven waar we naar streven, met nadruk op deugden en idealen. Voor zover de overeenkomsten tussen beide metaforen. Maar er zijn ook wezenlijke verschillen. In het zojuist verschenen moreel woordenboekje van het lectoraat ethisch werken van Fontys leggen we het moreel kompas uit als een intern referentiepunt voor het beoordelen van goed of slecht gedrag en beslissingen. Dit beoordelingsvermogen hebben we meegekregen van ouders, grootouders, vrienden en de (culturele) omgeving waarin we zijn opgevoed. Heel handig dat we allemaal een moreel kompas mee hebben gekregen vanuit deze socialisatieprocessen. Maar vaak blijkt dit moreel kompas niet sterk genoeg te zijn in de professionele praktijk. Dat zien we aan de vele deviaties in de beroepspraktijk waarin liegen en bedriegen helaas nog steeds en te vaak voorkomt. Dit benadrukt de noodzaak van niet alleen een goed functionerend moreel kompas maar vooral van een ethisch kompas. Dit kompas is door wetenschappelijk onderzoek geconceptualiseerd als (1) de intrinsieke motivatie om moreel te handelen; (2) gebaseerd op kritisch denken, (3) vooral in situaties waarin men wordt geconfronteerd met ethische dilemma's, (4) volgens de morele standaarden, en specifiek, de morele standaarden van het beroep (van Stekelenburg, 2024). Dit ethisch kompas dat kritisch nadenken over persoonlijke en professionele waarden bevordert is cruciaal voor moreel handelen in uitdagende situaties. Laten we investeren in een goed werkend ethisch kompas van mensen en organisaties want, helaas, ons moreel kompas schiet in werk te vaak tekort! Een moreel kompas is zogezegd te zwak om tegendruk te bieden aan macht, verleiding, egotripperij en omkoping. Daarentegen biedt het ethisch kompas ons richting, houvast en de moed om moreel te handelen juist als ethische dilemma’s in werk zich aandienen!
Lieke van Stekelenburg
-
Morele verwaarlozing
Hoe anderen je ethisch kompas ongemerkt kunnen laten afdrijven.
Essay · 3 min lezen
In het moreel woordenboekje dat begin dit jaar is uitgegeven door het Lectoraat Ethisch Werken staat een interessant woord opgenomen, namelijk morele verwaarlozing. Morele verwaarlozing wordt omschreven als het niet herkennen van de ethische implicaties van een situatie. In ‘Ethically adrift: How others pull our moral compass from true North, and how we can fix it’, richten Moore en Gino (2013) zich op de invloed van sociaal psychologische triggers die het moreel kompas (van professionals) beïnvloeden. Met andere woorden: onze morele kompassen kunnen onder controle van anderen komen, wat zelfs goede professionals over ethische grenzen kan trekken en waardoor we de ethische implicaties van een situatie niet meer zien. Een voorbeeld hiervan is de neiging om ons gedrag aan te passen aan wat wij waarnemen bij anderen. Dit fenomeen, ook wel normatieve conformiteit genoemd, kan ertoe leiden dat ons moreel kompas meebeweegt met collega's die onethisch gedrag vertonen. Als we bijvoorbeeld in een organisatie werken waar het niet gebruikelijk is om openhartig feedback te geven over morele kwesties, kan dit onze bereidheid om ethische overwegingen te delen ondermijnen. Dit leidt tot een cultuur waarin morele verwaarlozing de norm wordt en waarin onethisch gedrag niet meer wordt bevraagd. Een andere trigger voor morele verwaarlozing is de psychologische afstand die wij kunnen ervaren ten opzichte van immorele acties. Wanneer we deze acties op een afstand beschouwen, bijvoorbeeld door te denken dat ze zich ver weg voordoen of dat ze geen directe impact op ons hebben, kunnen we ons morele verantwoordelijkheidsgevoel verminderen. Dit kan op verschillende manieren gebeuren, zoals het bagatelliseren van de impact van ons gedrag op anderen of het rechtvaardigen van ongepast gedrag door te zeggen dat 'iedereen het doet’. Dit maakt het voor ons makkelijker om morele implicaties te negeren en onszelf te overtuigen dat we geen keuze hebben, wat de weg vrijmaakt voor morele verwaarlozing. Op organisatorisch niveau kunnen structuren en beleid ook bijdragen aan morele verwaarlozing. Wanneer een organisatie bijvoorbeeld zich te zeer richt op winsten of resultaten zonder aandacht te besteden aan de ethische implicaties van beslissingen, creëert dit een omgeving waarin medewerkers gaandeweg de morele dimensie van hun handelen verwaarlozen. Dit kan zich uiten in situaties waarin medewerkers zich gedwongen voelen om onethische beslissingen te nemen om aan de verwachtingen te voldoen, bijvoorbeeld door kosten te besparen op veiligheid en welzijn. In het licht van deze inzichten is het essentieel voor organisaties om niet alleen aandacht te besteden aan prestaties en resultaten, maar ook te investeren in ethisch leiderschap om een cultuur van openheid en verantwoordelijk gedrag te bevorderen. Door medewerkers te ondersteunen in hun morele ontwikkeling en hen aan te moedigen om ethische overwegingen actief te bespreken, kunnen organisaties de negatieve effecten van morele verwaarlozing verminderen. Dit stelt ons in staat om het morele kompas te blijven kalibreren en ervoor te zorgen dat ethiek altijd een integraal onderdeel vormt van de besluitvorming binnen de organisatie. Het is dus geen individuele maar een collectieve verantwoordelijkheid om een omgeving te creëren waarin morele overwegingen en ethisch gedrag gewaardeerd worden zodat morele verwaarlozing geen kans krijgt!
Lieke van Stekelenburg
-
Ethische armoede: hebben we nog tijd om het goede gesprek te voeren?
Waarom het goede gesprek over botsende waarden tijd, taal en ruimte vraagt.
Essay · 4 min lezen
We hebben het over Brede Welvaart @Lectoraat Ethisch Werken. Over de kwaliteit van leven, de samenleving, de economie en de leefomgeving. Over wat we willen nalaten aan toekomstige generaties. Maar tijdens mijn werk met concernstrategen, beleidsmedewerkers en directeuren kwam ik een andere vraag steeds nadrukkelijker tegen: Zijn we wel voldoende toegerust om de ethische keuzes te maken die Brede Welvaart van ons vraagt? Laatst zei een deelnemer van de workshop Backcasting die ik organiseerde vanuit het lectoraat Ethisch Werken het heel mooi: “Eigenlijk lijden we aan een vorm van ethische armoede”. Hij zei dat niet omdat mensen geen waarden hebben. Integendeel. Iedereen heeft waarden, overtuigingen en een beeld van wat belangrijk is. De ethische armoede zat eerder in iets anders merkte hij op vanuit zijn directiefunctie: in het gebrek aan tijd, taal en ruimte om die waarden met elkaar te onderzoeken, vooral wanneer deze met elkaar botsen.
In workshops over Brede Welvaart werken we met de methodiek Backcasting. We beginnen niet bij de problemen van vandaag, maar bij een gewenste toekomst. Hoe ziet de mooist mogelijke toekomst eruit voor toekomstige generaties? En vervolgens: als dit onze toekomstvisie is, wat moeten we dan vandaag anders doen? Dat klinkt misschien eenvoudig. Maar juist daar wordt het interessant. Want zodra je de gewenste toekomst serieus neemt, ontstaan ethische dilemma's. Kun je economische ontwikkeling blijven stimuleren als dat ten koste gaat van natuur? Hoe ver gaat onze verantwoordelijkheid voor generaties die er nog niet zijn? Wanneer is het gerechtvaardigd om vandaag iets te beperken om morgen meer kwaliteit van leven mogelijk te maken? Wie bepaalt eigenlijk wat 'welvaart' is? En wat doen we wanneer waarden die we allemaal belangrijk vinden elkaar in de praktijk in de weg zitten? Het lastige gesprek begint bij het identificeren van ethische dilemma’s.
Opvallend is dat deelnemers de ethische dilemma's niet altijd direct scherp kunnen formuleren. Dat is begrijpelijk. In organisaties spreken we vaak over doelen, belangen, effecten, risico's en haalbaarheid. We zijn gewend om te vragen: Wat werkt? Wat kost het? Wat levert het op? Wie gaat erover? Maar een ethisch gesprek stelt een andere vraag: Wat vinden wij, alles afwegend, verantwoord om te doen? Daarvoor moeten we onderliggende waarden zichtbaar maken. En juist die waarden worden in beleidsprocessen nogal eens impliciet gehouden. Gaandeweg de gesprekken ontstaat dan meer inzicht. Deelnemers ontdekken dat veel ingewikkelde beleidsvraagstukken uiteindelijk niet alleen kennis- of uitvoeringsvraagstukken zijn. Het zijn ook waardenconflicten. En dan verandert het gesprek. Van: Wat is de beste oplossing? Naar: Welke waarden vinden we hier belangrijk, welke botsen met elkaar en welke verantwoordelijkheid nemen we voor de keuze die we maken?
Dat is voor mij een wezenlijk onderdeel van Brede Welvaart. Brede Welvaart is nooit waardenvrij. We kunnen Brede Welvaart meten, indicatoren ontwikkelen, dashboards maken en effecten in kaart brengen. Maar uiteindelijk moeten mensen keuzes maken. En keuzes over de gewenste samenleving zijn nooit uitsluitend technisch. Ze zijn ook normatief. Daarom vraagt Brede Welvaart niet alleen om andere beleidsinstrumenten, maar ook om een ethische dialoog. Een dialoog waarin we vertragen. Waarin we niet onmiddellijk naar oplossingen zoeken. Waarin we elkaar mogen bevragen op aannames. Waarin we expliciet maken welke waarden onder onze keuzes liggen. En waarin we erkennen dat er geen oplossing bestaat die alle waarden tegelijkertijd recht doet.
Dat vraagt iets van bestuurders, directeuren, strategen en beleidsprofessionals: niet alleen inhoudelijke deskundigheid, maar ook moreel leiderschap. Moreel leiderschap betekent voor mij niet dat je als leider voorschrijft wat goed en fout is. Het betekent juist dat je de verantwoordelijkheid neemt om het gesprek over goed en verantwoord handelen mogelijk te maken. Dat vraagt moed. Want ethische dilemma's maken zichtbaar dat we niet alles kunnen optimaliseren. Dat elke keuze iets mogelijk maakt en tegelijkertijd iets anders onder druk kan zetten. En het vraagt tijd. Misschien is dat wel de grootste paradox. We zeggen dat we willen werken aan een toekomst die goed is voor toekomstige generaties. Maar in de dagelijkse praktijk ontbreekt regelmatig de tijd om stil te staan bij de vraag wat 'goed' eigenlijk betekent. Dan ontstaat ethische armoede. Niet door een gebrek aan waarden, maar door een gebrek aan aandacht voor waarden.
Als we Brede Welvaart echt serieus nemen, moeten we daarom niet alleen vragen om betere data, betere indicatoren en beter beleid. We moeten ook ruimte maken voor het gesprek over de waarden achter dat beleid. Plan die tijd. Niet pas wanneer er een crisis ontstaat. Niet alleen wanneer een besluit politiek of maatschappelijk onder druk staat. Maar juist tijdens het gehele proces. Ga samen terug vanuit die gewenste toekomst. Onderzoek de dilemma's. Benoem de botsende waarden. Verdraag het ongemak van het schuren en van het niet meteen weten. En vraag elkaar: Wat vinden wij, met het oog op toekomstige generaties verantwoord om vandaag te doen? Misschien begint Brede Welvaart daar. Niet bij het antwoord. Maar bij de bereidheid om samen het goede gesprek te voeren.
Lieke van Stekelenburg
-
Bias als stille architecten van ons ethisch handelen op de werkvloer
Hoe denkfouten als ankerbias en groepsdenken je oordeel op het werk stilletjes kleuren.
Essay · 3 min lezen
Biases - oftewel cognitieve vooroordelen – zijn belangrijke fenomenen die ons oordeel en ons ethisch handelen beïnvloeden. Een bias staat in ons moreel woordenboekje beschreven als een scheve denkneiging die je oordeel stilletjes kan kleuren. Even een greep uit deze biases:
Ankerbias. Deze bias beschrijft de neiging om te veel te vertrouwen op het eerste stuk informatie dat je ontvangt bij het nemen van beslissingen. Dit komt vaak voor bij salarisonderhandelingen. Als een aanvankelijk aangeboden salaris als referentiepunt dient, kan dit leiden tot onvrede bij medewerkers omdat methoden ontbreken die een eerlijkere en bredere evaluatie van salarissen borgen.
Beschikbaarheidsheuristiek. Deze bias houdt in dat we de waarschijnlijkheid van gebeurtenissen baseren op hoe gemakkelijk voorbeelden in ons hoofd komen. Het is dan ook belangrijk dat organisaties ook data-gedreven analyses gebruiken om een volledig beeld te vormen van situaties. Als medewerkers zich voornamelijk richten op recente negatieve incidenten, kan dit de besluitvorming belemmeren.
Bevestigingsbias. Deze bias verwijst naar de tendens om informatie te zoeken, interpreteren en onthouden op een manier die onze voorafgaande overtuigingen bevestigt. In een werkomgeving kan deze bias leiden tot tunnelvisie. Wanneer een leidinggevende alleen de prestaties van zijn favoriete teamleden waardeert en feedback van anderen negeert, kan dit demotiverend werken en een cultuur van uitsluiting creëren, wat in strijd is met ethisch leiderschap.
Groepsdenken. Dit is de neiging van een groep om consensus te bereiken zonder kritische evaluatie van alternatieve ideeën. Dit kan leiden tot onethische beslissingen, vooral bij gevoelige onderwerpen zoals grensoverschrijdend gedrag. Wanneer teamleden zich niet durven uit te spreken, kunnen ondoordachte handelingen de morele integriteit van de organisatie ondermijnen. Het aanmoedigen van open communicatie en het uitdagen van de status quo zijn cruciaal.
Halo-effect. Dit is de neiging om een persoon of een object als geheel positiever of negatiever te beoordelen op basis van een enkele eigenschap. In een professionele context kan dit betekenen dat een charismatische medewerker makkelijker positieve beoordelingen krijgt, terwijl minder opvallende medewerkers over het hoofd worden gezien. Dit creëert scheve evaluaties en kan leiden tot onrechtvaardige beloningen en kansen. Het is essentieel om beoordelingscriteria te standaardiseren om deze bias te minimaliseren.
Ingroup bias. Dit verwijst naar de neiging om mensen die tot onze eigen groep behoren te bevoordelen boven degenen die dat niet doen. Dit kan leiden tot ongelijke behandeling en discriminatie op de werkvloer. Bijvoorbeeld, wanneer een manager meer kansen biedt aan teamleden die gelijkgestemd zijn of dezelfde achtergrond hebben. Het bevorderen van diversiteit en inclusiviteit kan helpen om deze bias te verminderen en een rechtvaardigere werkomgeving te creëren.
Biases zijn dus de stille architecten van ethisch handelen op de werkvloer. Het onderkennen van deze denkfouten is de eerste stap naar ethisch gedrag en samenwerking. Het lectoraat ethisch werken kan een sleutelrol spelen in het ontwikkelen van programma’s die medewerkers trainen in moreel bewustzijn en kritisch denken. Door bewust te zijn van onze zwakheden in het oordeel, kunnen we streven naar een werkcultuur waarin ethiek en samenwerking hand in hand gaan, en waar elk individu zich gehoord en gewaardeerd voelt.
Lieke van Stekelenburg
In de media
3 publicatiesInterviews en gesprekken over coaching, morele missie en het ethisch kompas.
-
Coachen met trage vragen
“Ik zal niet met bijbelteksten aankomen, maar wat ik wel kan doen, is cliënten bij zichzelf het goddelijke aan laten raken.”
Trouw · interview
-
‘Bedrijven die hun morele missie niet op orde hebben, zullen talent verliezen’
Over waarom een heldere morele missie belangrijk is om goede mensen te vinden en te houden.
Trouw · interview
-
Creative Voice #4: The infinite quest for the designer’s ethical compass
Gesprek over de zoektocht van ontwerpers naar hun eigen ethisch kompas.
DesignDigger · 2023 · Engelstalig
Onderzoek
6 publicatiesHet wetenschappelijke fundament onder het werk van ConSense. De tijdschriftartikelen zijn Engelstalig en peer-reviewed; ‘gratis online’ betekent dat iedereen ze kan lezen.
-
Proefschrift over het ethisch kompas van professionals
Wat bedoelen we met een ethisch kompas, en hoe ontwikkel je het? De bundeling van jaren onderzoek.
2024 · Proefschrift · Vrije Universiteit Amsterdam
-
Teachers’ ideas about what and how they contribute to the development of students’ ethical compasses
Hoe docenten denken bij te dragen aan het ethisch kompas van hun studenten.
2024 · Journal of Academic Ethics · gratis online
-
How do students use their ethical compasses during internship?
Hoe studenten hun ethisch kompas gebruiken tijdens hun stage.
2023 · International Journal of Ethics Education · gratis online
-
Equipping students with an ethical compass. What does it mean, and what does it imply?
Wat betekent het om studenten een ethisch kompas mee te geven, en wat vraagt dat van het onderwijs?
2020 · Ethics and Education
-
‘What do you mean by ethical compass?’ Bachelor students’ ideas about being a moral professional
Wat studenten zelf verstaan onder een moreel goede professional.
2020 · Empirical Research in Vocational Education and Training · gratis online
-
Waan-zin in werk. Een onderzoek naar zin- en betekenisverlies van professionals
Over professionals die zin en betekenis in hun werk kwijtraken, bekeken vanuit de levenskunst (Joep Dohmen) en de zielzorg (Doris Nauer).
2008 · Masterthesis · Tilburg University
Moreel woordenboek
462 woordenWoorden om morele vragen op het werk bespreekbaar te maken, elk met een korte uitleg. Met 21 werkvormen om er alleen, in een groep of thuis mee aan de slag te gaan.
Fontys Lectoraat Ethisch Werken, december 2025 · licentie CC BY-NC 4.0 (vrij te delen, niet commercieel)
21 werkvormen
Eenvoudige oefeningen om de woorden te gebruiken. Klik op een groep om de werkvormen te zien.
Wil je hier eens over doorpraten?
Een oriënterend gesprek is kosteloos. We verkennen samen je vraag en kijken of coaching bij ConSense bij je past.
Plan een kennismakingOver Lieke
Nieuwsgierig naar wat mensen richting geeft
Lieke van Stekelenburg, PhD
Sinds 1998 coach ik professionals, managers en bestuurders bij vragen over werk en leven, vanuit mijn eigen bureau ConSense.
In mijn coachpraktijk ontdekte ik dat achter een concrete loopbaanvraag vaak een fundamentelere vraag schuilgaat. Niet alleen: wat wil ik doen? Maar ook: wie wil ik zijn, wat vind ik van waarde en wat betekent dat voor de keuzes die ik maak?
Die nieuwsgierigheid bracht mij bij de studie theologie, een brede studie waarin cultuur, filosofie, ethiek en levensvragen samenkomen. In 2008 behaalde ik mijn Master Theology & Ethics (cum laude) aan Tilburg University. Daarna verdiepte ik mij verder in de vraag wat professionals helpt om ook in complexe situaties koers te houden. In 2024 promoveerde ik aan de Vrije Universiteit Amsterdam op mijn onderzoek naar de betekenis en ontwikkeling van het ethisch kompas van professionals.
Daarnaast leid ik Toegepast Psychologen op bij Fontys University of Applied Sciences.
Mijn onderzoek en mijn coachpraktijk komen samen rond één thema:
Hoe blijven mensen trouw aan wat zij van waarde vinden, midden in de complexiteit van werk en leven?
Coaching voor professionals, managers en bestuurders bij vragen over werk en leven.
Cum laude. Een brede studie waarin cultuur, filosofie, ethiek en levensvragen samenkomen.
Onderzoek naar de betekenis en ontwikkeling van het ethisch kompas van professionals.
ConSense in Eindhoven en Amersfoort, en opleider van Toegepast Psychologen bij Fontys University of Applied Sciences.
Kennismaken
Wat vraagt op dit moment om jouw aandacht?
Je hoeft je vraag nog niet precies te kunnen formuleren.
Een oriënterend gesprek met ConSense is kosteloos.